Konstytucja PRL

Oficjalne prace przygotowawcze nad nową ustawą zasadniczą poprzedziła niejawna, ożywiona działalność partyjnych komisji konstytucyjnych (1949-1951). Rezultatem tych prac był ściśle poufny projekt Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (z 8 IX 1950), który stał się przedmiotem obrad Biura Politycznego KC PZPR.

Projekt ten w miejsce trójpodziału władz wprowadził zasadę jednolitej władzy państwowej. W toku dalszych prac projektodawczych (od połowy 1950) w coraz większym stopniu wzorowano się na postanowieniach stalinowskiej konstytucji radzieckiej z 1936.

Powołanie Komisji Konstytucyjnej (1952), w której składzie znajdowały się także osoby spoza parlamentu, zapoczątkowało oficjalne prace nad ustawą zasadniczą. Wstępny projekt konstytucji został w styczniu 1952 skierowany do „ogólnonarodowej dyskusji”, będącej w istocie wielką kampanią propagandową. Wcześniej Józef Stalin wniósł do tego projektu liczne poprawki, które zostały uwzględnione przez Komisją Konstytucyjną. Ostateczny projekt nowej ustawy zasadniczej stał się przedmiotem sejmowej debaty konstytucyjnej (18-22 VII 1952). W przedstawionym przez B. Bieruta referacie programowym krytykę polskiej tradycji ustrojowej połączono z aprobatą dla stalinowskiej koncepcji konstytucji bilansu. Dnia 22 VII 1952 Sejm Ustawodawczy jednomyślnie uchwalił Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która tego samego dnia weszła w życie. Uchwalenie pierwszej i jedynej socjalistycznej ustawy zasadniczej Polski Ludowej kończyło okres prowizorium konstytucyjnego (1944-1952).

Systematyka konstytucji z 1952 jest odmienna od pozostałych polskich ustaw zasadniczych. Akt ten był wielokrotnie nowelizowany, także po zmianie ustroju. Nowelizacja z 29 XII 1989 znosiła podstawy ustroju PRL. Przywrócono tradycyjną nazwę państwa: Rzeczpospolita Polska, a ustawa zasadnicza uzyskała tytuł Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 22 VII 1952.

Konstytucja z 1952 usankcjonowała wcześniejsze przeobrażenia ustrojowe wprowadzone w większości w drodze ustawodawstwa zwykłego. Celem PZPR, spełniającej kierowniczą rolę w państwie i społeczeństwie była budowa socjalizmu w Polsce. Ważną rolę w realizacji tego celu miała spełnić ustawa zasadnicza z 1952. Jej w znacznej mierze fikcyjny charakter pogłębił rozbieżność między ustrojem konstytucyjnym a ustrojem rzeczywistym Polski Ludowej. Konstytucja PRL uznała państwo za wartość najwyższą, nie zapewniając jednostce ochrony przed wszechwładnym państwem. Ustrojodawca uznał, że prawa i wolności jednostki stanowią funkcję nowego ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego. Większość postanowień konstytucji dotyczy organizacji i kompetencji organów państwowych.

Idee przewodnie przyjęte przez twórców konstytucji stanowiły podstawę zasad naczelnych (zamieszczonych w rozdziale I), które pozostały niezmienione do 1989. Najważniejszą z nich była zasada ludowładztwa (zasada zasad). W miejsce narodu konstytucja czyniła podmiotem władzy „lud pracujący miast i wsi” (art. 1). Z zasady z ludowładztwa wynikały pozostałe zasady naczelne, a w szczególności sojuszu robotniczo-chłopskiego, kierowniczej roli partii klasy robotniczej, systemu przedstawicielskiego i odpowiedzialności przedstawicieli przed wyborami. Formalnie ustrój polityczny PRL opierał się na zasadzie praworządności.

Naczelnymi organami władzy państwowej, o nierównorzędnej pozycji, był Sejm i Rada Państwa. Sejm nominalnie był najwyższym organem władzy państwowej. Antydemokratyczny tryb wysuwania kandydatów na posłów zapewniał uzyskanie przez PZPR pożądanego pod względem politycznym składu Sejmu. Sejm był organem nadrzędnym nad pozostałymi organami państwowymi. Sejm prowadził ożywioną działalność ustawodawczą. Ze względu na rolę PZPR Sejm w Polsce Ludowej nie był głównym dysponentem władzy państwowej.

Usytuowanie Rady Państwa między Sejmem a rządem naruszało zasadę jednolitości władzy najwyższej w PRL. Rada Państwa była kolegialnym organem zastępującym i uzupełniającym działalność Sejmu. Stanowiła emanację Sejmu. Do naczelnych organów administracji ustawa zasadnicza z 1952 zaliczała Radę Ministrów, premiera i ministrów. Wzmocnieniu pozycji rządu, na którego działalność decydujący wpływ uzyskała PZPR, towarzyszyło osłabienie Sejmu.

W okresie Polski Ludowej kilkakrotnie zmieniano podział terytorialny państwa, utrzymując (do 1975) trójstopniowy podział na województwa, powiaty i gminy. Na mocy ustawy z 28 V 1975 zwiększono liczbę województw (do 49) i zniesiono powiaty. Dwustopniowy podział na województwa i gminy zgodnie z wolą ustawodawcy miał uzyskać trwały charakter. W praktyce podział ten przetrwał do 1999. PKWN sprawował władzę za pośrednictwem hierarchicznej struktury wojewódzkich, powiatowych, miejskich i gminnych rad narodowych. Przejściowo przywrócono samorząd terytorialny (1944-1950), działający w gminach, powiatach, miastach i województwach. Rady narodowe uzyskały funkcje stanowiące. W miejsce zlikwidowanego samorządu, którego mienie uległo nacjonalizacji, ustawa z 20 III 1950 ustanowiła terenowymi organami jednolitej władzy państwowej gminne, miejskie, powiatowe i wojewódzkie rady narodowe. Postanowienia dotyczące statusu prawnego jednostki zamieszczono w dalszej części ustawy zasadniczej (rozdz. VIII). Akt ten recypował koncepcję praw podstawowych, opartych na zasadzie klasowości, zawartych w radzieckiej konstytucji z 1936. Konstytucja PRL zbyt zwięźle, nieprecyzyjnie i w sposób deklaratywny formułowała prawa i odpowiadające im gwarancje materialne.

Konstytucja z 1952 postanawiała, że wymiar sprawiedliwości sprawują: Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie, powiatowe i szczególne. Struktura sądów powszechnych była ściśle powiązana z podziałem administracyjnym.. Poza systemem sądowym usytuowany był Trybunał Stanu (1982) oraz Trybunał Konstytucyjny, którego zasady działalności uregulowano w 1985.

Opracowanie:
Prof. dr hab. Marian Kallas