Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Obrazek do tekstu

Jednym z najważniejszych postulatów wyborczych „Solidarności” w 1989 było uchwalenie nowej, demokratycznej konstytucji. Ze względu na niemożność rychłego zrealizowania tego postulatu zdecydowano się na dokonywanie kolejnych nowelizacji ustawy zasadniczej, co oznaczało wprowadzenie prowizorium konstytucyjnego.

Wynikało to z braku wyraźnie określonej wizji ustrojowej Polski w środowisku dotychczasowej opozycji. Prace projektodawcze nad nowa ustawą zasadniczą rozpoczęły się w grudniu 1989 od powołania dwóch komisji konstytucyjnych (sejmowej i senackiej), z których każda opracowała własny projekt ustawy zasadniczej. Ostatecznie parlament obradujący w latach 1989-1991 nie zdołał uchwalić nowej konstytucji. Przejawem ożywienia politycznego myśli konstytucyjnej było opracowanie ponad dwudziestu zróżnicowanych pod względem formy i treści projektów ustawy zasadniczej dla Polski.

Parlament wyłoniony podczas w pełni wolnych i demokratycznych wyborów (27 X 1991) kontynuował prace konstytucyjne. Przyjęto ustawę konstytucyjną o trybie przygotowania i uchwalenia nowej ustawy zasadniczej (23 IV 1992) Akt ten przesądził o przeprowadzeniu referendum konstytucyjnego. W wyniku wyborów parlamentarnych z 19 IX 1993 ukształtowała się nowa konfiguracja polityczna. Nastąpiło ożywienie prac Komisji Konstytucyjnej po złożeniu projektów ustawy zasadniczej, w tym prezydenckiego i obywatelskiego (z inicjatywy NSZZ „Solidarność”). Zgodnie z wolą Zgromadzenia Narodowego, wyrażoną w dniach 21-23 IX 1994, zadaniem Komisji Konstytucyjnej było opracowanie jednolitego projektu nowej ustawy zasadniczej (w ujęciu wariantowym). W toku tych prac (trwających do stycznia 1997), w drodze kompromisu politycznego zdołano rozstrzygnąć szereg dylematów konstytucyjnych. Przedmiotem żywych sporów i polemik były w szczególności: aksjologia konstytucji, koncepcja praw socjalnych, stosunki między kościołami i związkami wyznaniowymi, struktura jednostek samorządu terytorialnego oraz pozycja ustrojowa Senatu.

Uchwalenie przez Zgromadzenie Narodowe 2 IV 1997, w trzecim czytaniu, przeważającą większością głosów konstytucji, kończyło działalność związaną z przyjęciem ustawy zasadniczej. W referendum konstytucyjnym przeprowadzonym 25 V 1997 większość uczestniczących w głosowaniu opowiedziało się za nową ustawą zasadniczą. Po uznaniu ważności referendum przez Sąd Najwyższy, nastąpiło uroczyste podpisanie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego dnia 16 VII 1997. Akt ten wszedł w życie 17 X 1997. Utraciła moc obowiązująca ustawa konstytucyjna z 17 X 1992 z obowiązującymi dotychczas postanowieniami konstytucji z 1952. Wejście w życie ustawy zasadniczej z 2 IV 1997 kończyło prowizorium konstytucyjne.

Na czoło konstytucji wysunięto podstawowe zasady ustrojowe (rozdz. 1), a po nich (w odróżnieniu od poprzednich konstytucji) zamieszczono postanowienia określające status prawny jednostki. W następnej kolejności ustalono system źródeł prawa. W dalszych rozdziałach unormowano strukturę organów państwa zgodnie z koncepcją trójpodziału władzy.

Pod nazwą Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zamieszczono zwięzły, niezatytułowany, uroczysty wstęp, którego tekst był przedmiotem wyjątkowo gwałtownych sporów politycznych, ideologicznych i światopoglądowych. We wstępie znajduje się odwołanie się do tysiącletnich dziejów narodu i państwa. Zawiera negatywną ocenę praktyki łamania praw i wolności obywatelskich w czasach Polski Ludowej. Wskazuje na doniosłą rolę chrześcijańskiego dziedzictwa narodu polskiego. Wstęp zawiera gwarancje praw wolności człowieka i obywatela.

Ustawa zasadnicza z 1997 zawiera stosunkowo szeroki katalog zasad konstytucyjnych (naczelnych), do których należą w szczególności demokratyczne państwo prawne, państwo unitarne, zwierzchnictwo Narodu, nadrzędność konstytucji, trójpodział władzy, pluralizm polityczny, samorządność oraz wolność gospodarczą i ochrona własności.

Podstawą relacji między państwem a jednostką jest jej podmiotowość. Fundamentalne znaczenie ma postanowienie, że „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności praw człowieka i obywatela” (art. 30). Konstytucyjna koncepcja praw człowieka oparta jest w istocie na liberalnej teorii praw jednostki. Ustawa zasadnicza z 1997 zawiera szeroki katalog wolności i praw osobistych. Regulacje dotyczące władzy ustawodawczej w znacznej mierze stanowią modyfikację postanowień Małej Konstytucji z 1992. Nowa konstytucja utrzymała nierównoprawną pozycję izb parlamentarnych (na niekorzyść Senatu). Nadal występuje dominacja Sejmu nad innymi organami państwa. Nowa ustawa zasadnicza zmodyfikowała wcześniej ukształtowany model prezydentury. Utrzymano tradycyjną koncepcję dualistycznej egzekutywy (Prezydent i rząd).

Prezydent uzyskał według konstytucji liczne kompetencje z zakresu wszystkich dziedzin działalności państwa. Jest w szczególności „najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej” (art. 126). Konstytucja nie przewiduje bezpośredniego udziału Prezydenta w rządzeniu. Prezydent jest wybierany przez naród na pięcioletnią kadencję z możliwością ponownego wyboru tylko jeden raz. Prezydent obejmuje urząd po złożeniu przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego, do której dodany może być zwrot „Tak mi dopomóż Bóg”. Jako głowa państwa spełnia wiele funkcji reprezentacyjnych.

Nowa ustawa zasadnicza wzmocniła pozycję rządu i rozszerzyła uprawnienia premiera. Podstawowym zadaniem rządu jest prowadzenie polityki państwa. Konstytucja utrzymała solidarną i indywidualną odpowiedzialność ministrów przed Sejmem. Podlegają też indywidualnej odpowiedzialności konstytucyjnej przed Trybunałem Stanu. Konstytucja stanowi, że „Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej” (art. 15). Konstytucja z 1997 rozszerzyła zakres regulacji dotyczącej samorządu terytorialnego.

W obrębie jednego rozdziału (VIII) zawarto zasady przewodnie sądownictwa, organizację wymiaru sprawiedliwości oraz postanowienia dotyczące Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Sądy i trybunały wyrokują w imieniu RP. Rozszerzono system sądownictwa o sądy administracyjne. Nowa konstytucja wprowadziła zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego. Przyjęła zasadę wyłącznie sądowego wymiaru sprawiedliwości. Konstytucja łącznie uregulowała pozycję ustrojową Najwyższej Izby Kontroli, , Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji w części dotyczącej organów kontroli i ochrony prawa (rozdz. IX). Osobna regulacja dotyczy finansów publicznych (rozdz. X). Ustalono w szczególności zasady, tryb i terminy uchwalenia ustawy budżetowej. Narodowy Bank Polski jest centralnym bankiem państwa, będącym zgodnie z konstytucją, niezależny od rządu.

Nowa konstytucja zna następujące postacie stanów nadzwyczajnych: stan wojenny (mieszczący w sobie stan wojny), stan wyjątkowy i stan klęski żywiołowej. Akt ten wymienia wolności i prawa człowieka, które nie mogą być ograniczone w czasie trwania stanu wojennego i wyjątkowego.

Opracowanie:
Prof. dr hab. Marian Kallas