Konstytucja Marcowa (1921)

Obrazek do tekstu

Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości przez Polskę powstał pierwszy projekt ustawy zasadniczej opracowany przez Tymczasową Radę Stanu (lipiec 1917). Prace nad nową konstytucją zostały zainicjowane przez rząd przed rozpoczęciem obrad Sejmu Ustawodawczego.

Konstytucja Marcowa

Przedmiotem postępowania legislacyjnego było kilka projektów złożonych przez rząd i partie polityczne. Jednakże żaden z nich nie stał się podstawą prac sejmowej Komisji Konstytucyjnej. W czerwcu 1920 przyjęła własny projekt wzorujący się w największym stopniu na konstytucjach francuskich z 1875. Projekt ten stał się przedmiotem wielomiesięcznej debaty parlamentarnej (lipiec 1920 – marzec 1921). W toku obrad ujawniły się zasadnicze różnice zdań w wielu kwestiach.

Zawarcie kompromisu politycznego umożliwiło uchwalenie 17 III 1921 pierwszej ustawy zasadniczej odrodzonej Polski. Przeważająca większość posłów głosowała za konstytucją (nie przeliczono głosów). Uchwalenie jej było doniosłym wydarzeniem historycznym.

Bezpośrednio pod nazwą konstytucji zamieszczono apostrofę sakralną „W Imię Boga Wszechmogącego”. We wstępie podkreślono ciągłość odrodzonego państwa narodu żyjącego w czasach Pierwszej Rzeczypospolitej. Odwołano się do tradycji Konstytucji 3 V 1791. Wstęp wymienia szereg wartości konstytucyjnych i ma walor normatywny, o czym świadczą liczne orzeczenia Sądu Najwyższego.

Odrodzona Polska uzyskała demokratyczną konstytucję. Ustrojodawca przyjął koncepcję trójpodziału władz harmonijnie ze sobą współdziałających i zasadę zwierzchnictwa narodu pojmowanego jako ogół obywateli (art. 2). Wprowadzono parlamentarny system rządów w skrajnej postaci. Jedynym wyjątkiem od zasady jednolitości Państwa Polskiego było przyznanie odrębności ustrojowej województwu śląskiemu (ustawa konstytucyjna 15 VII 1920). Postanowienia konstytucji zapewniały dominację władzy ustawodawczej nad wykonawczą, co w znacznej mierze było rezultatem walki politycznej w łonie Sejmu Ustawodawczego. Konstytucja uznała republikański charakter państwa (art. 1). Dwuizbowy parlament obejmował Sejm i Senat, które to izby nie uzyskały równorzędnej pozycji. Posłowie i senatorowie byli reprezentantami całego narodu.

Organami władzy wykonawczej był Prezydent i rząd. Zgromadzenie Narodowe obejmujące połączony Sejm i Senat wybierało Prezydenta, który nie ponosił odpowiedzialności parlamentarnej i cywilnej. Mógł być pociągnięty do odpowiedzialności konstytucyjnej (przed Trybunałem Stanu). Prezydent uzyskał szereg uprawnień tradycyjnie przysługujących głowie państwa. Posiadał także pewne kompetencje w zakresie władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowej. Drugim członem władzy wykonawczej był rząd na czele z premierem. Rada Ministrów była centralnym organem administracji publicznej.

Od 1921 w sposób ewolucyjny ukształtowano trójstopniowy podział terytorialny kraju na województwa, powiaty i gminy (miejskie i wiejskie). Warszawa jako stolica stanowiła specjalną jednostkę administracyjną. Od 1918 dążono do modyfikacji samorządu terytorialnego, którego jednolity ustrój wprowadzono w 1933.

Po uzyskaniu niepodległości przystąpiono do unifikacji sądownictwa zrealizowanej w 1928. Konstytucja określiła strukturę sądów i ich właściwość przez sformułowanie zasad przewodnich sądownictwa, do których należy w szczególności zasada niezawisłości sędziów.

Twórcy konstytucji z 1921 przyjęli, właściwą dla państwa liberalnego, koncepcję podmiotowych praw jednostki. Obywatele polscy uzyskali w szerokim zakresie prawa polityczne, obywatelskie i społeczne oraz wolności. Konstytucja wysunęła obowiązki (jak służba wojskowa i ponoszenie ciężarów publicznych) przed prawa obywatelskie. Zapewniała grupową ochronę mniejszości narodowych i etnicznych. Konstytucja traktowała wszelką własność za jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego. Interes społeczny stanowił granicę jej nienaruszalności.

Od czasu uchwalenia Konstytucji Marcowej narastała krytyka dominacji Sejmu, ze względu na niemożność zawierania trwałych koalicji parlamentarnych. Postulat wzmocnienia władzy wykonawczej został zrealizowany po zamachu majowym przez uchwalenie ustawy konstytucyjnej z dnia 2 VIII 1926 (nowela sierpniowa), która rozszerzyła uprawnienia Prezydenta i rządu kosztem parlamentu. Jednocześnie nasiliła się kampania skierowana przeciwko partiom politycznym.

Opracowanie:
Prof. dr hab. Marian Kallas