Konstytucja Kwietniowa (1935)

Obrazek do tekstu

Konstytucja Kwietniowa Obóz pomajowy uznał za niewystarczający zakres nowelizacji konstytucji z 1926. Nieudana okazała się próba przeprowadzenia rewizji konstytucji przez Sejm I kadencji (bez udziału Senatu). W 1931 r. złożono projekt nowej ustawy zasadniczej, którego referentem generalnym został Stanisław Car.

W 1933 przedstawił tezy konstytucyjne (63). Uchwałę o ich przyjęciu opozycja uznała za antydemokratyczną i nielegalną mimo uzyskania kwalifikowanej większości głosów. Postępowanie autorów projektu spotkało się to z dezaprobatą J. Piłsudskiego. Projekt stał się przedmiotem obrad obu izb. W dniu 23 IV 1935 Prezydent RP Ignacy Mościcki złożył podpis na rękopiśmiennym oryginale Ustawy Konstytucyjnej. Czynność ta wieńczyła pracę nad zmianą ustawy zasadniczej zapoczątkowanej w 1928. Była to druga i ostatnia konstytucja odrodzonej Polski.

Konstytucja Kwietniowa wprowadziła polską odmianę ustroju prezydenckiego. Ustrojodawca odrzucił system podziału władz. Podstawowe zasady ustrojowe (dekalog) wyrażają koncepcję nadrzędności państwa nad prawami jednostki uznając, że „Państwo Polskie jest dobrem wszystkich obywateli” (art. 1). Postanowienia konstytucji z 1935 zapewniały dominację władzy wykonawczej w państwie.

Konstytucja przyznała Prezydentowi nadrzędny charakter nad pozostałymi organami państwa, które podlegały jego zwierzchnictwu. Na czele państwa stał Prezydent, w którego osobie „skupia się jednolita i niepodzielna władza” (art. 2). Słynne sformułowanie o odpowiedzialności Prezydenta „wobec Boga i historii” oznacza odpowiedzialność moralną. Prezydent posiadał uprawnienia osobiste (prerogatywy), bez wymogu ich kontrasygnowania oraz uprawnienia zwykłe (wymagające kontrasygnaty premiera i ministra). Do prerogatyw należało w szczególności wskazanie swego następcy na czas wojny. Na podstawie konstytucji z 1935 r. utworzono strukturę legalnych władz Rzeczypospolitej na Uchodźstwie (1939-1990).

Konstytucja przyznawała Prezydentowi kompetencje ustrojodawcze, ustawodawcze, wykonawcze i kontrolne oraz nadzwyczajne uprawnienia na czas wojny. Prezydent był uprawniony do wydawania dekretów z mocą ustawy. Bez udziału parlamentu ustalał organizację rządu i administracji państwowej. Prezydent reprezentował na zewnątrz Państwo Polskie. Powoływał i odwoływał osoby na najwyższe stanowiska. Konstytucja wydatnie rozszerzyła kompetencje rządu. Umocniła pozycję premiera. Ministrowie podlegali politycznej odpowiedzialności przed Prezydentem. Konstytucja wprowadziła indywidualną i solidarną odpowiedzialność parlamentarną członków gabinetu przed Sejmem i Senatem. Premier i ministrowie mogli także być pociągnięci do odpowiedzialności konstytucyjnej przed Trybunałem Stanu. Konstytucja ograniczała rolę parlamentu. Zmieniono system wyborczy. Partie polityczne pozbawiono prawa zgłaszania kandydatów na posłów i senatorów. Większość członków Senatu pochodziło z wyborów pośrednich, a część z nominacji głowy państwa. Znacznie ograniczono kompetencje ustrojodawcze, ustawodawcze i kontrolne parlamentu (na rzecz głowy państwa).

Konstytucja z 1935 utrzymała formalnie zasadę wyłącznej kompetencji sądów w wymiarze sprawiedliwości. Zakazano sądom badania ważności aktów ustawodawczych. Prawnie nie dopuszczono możliwości badania przez sądy zgodności ustaw z konstytucją.

W dniu wybuchu II wojny światowej (1 IX 1939) Prezydent zarządził wprowadzenie stanu wojennego, a rząd ogłosił stan wyjątkowy. Dnia 2 IX 1939 odbyło się ostatnie posiedzenie Sejmu i Senatu (sesja nadzwyczajna) w dziejach Drugiej Rzeczypospolitej.

Opracowanie:
Prof. dr hab. Marian Kallas