Rozbiory

Andrzej Potocki (1861-1908)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii VIII kadencji (I sesji )

Urodzony 10.VI.1861 w Krzeszowicach, zmarł 12.IV.1908 we Lwowie. Pochodził z bardzo zamożnej, arystokratycznej rodziny. Nauki pobierał początkowo w domu, następnie w Gimnazjum Św. Anny w Krakowie, gdzie zdał maturę w 1879. Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i uzyskał stopień doktora praw 1884. Karierę zawodową rozpoczął w austriackiej służbie dyplomatycznej, jako attaché przy ambasadzie austriackiej w Paryżu 1886. W 1886 został mianowany oficerem ordynansowym cesarza Franciszka Józefa wraz z tytułem szambelana. Przebywał na placówkach dyplomatycznych w Madrycie i Londynie do 1890. Po powrocie do kraju objął zarząd nad majątkiem rodowym, jednym z największych ówczesnych fortun polskich, w skład którego wchodziły rozległe dobra ziemskie w Galicji, na Ukrainie, w Królestwie, na Węgrzech i na Morawach, a także kopalnie węgla i rud, fabryki, huty, rafinerie, cegielnie, tartaki, gorzelnie oraz cukrownie. Brał czynny udział w życiu politycznym i gospodarczym Galicji. Był członkiem wydziału Rady Powiatowej w Chrzanowie, radnym miejskim w Krakowie od 1893. Ubiegał się o urząd prezydenta miasta Krakowa, ale bezskutecznie. Zasiadał we władzach bądź radach nadzorczych wielu towarzystw i banków. Do Izby Poselskiej austriackiej Rady Państwa VIII kadencji 1891 - 1897, został wybrany w kurii większej własności ziemskiej w okręgu: Rzeszów – Kolbuszowa – Nisko –Łańcut – Tarnobrzeg - Ropczyce. Posłem do Sejmu Krajowego VII kadencji 1895 - 1901, wybrany w kurii gmin wiejskich okręgu chrzanowskiego. Zajmował się preliminarzem funduszu krajowego występował w sprawie subwencji na pięćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego, był zwolennikiem budowy lokalnych kolei wąskotorowych, przemawiał w sprawie zmiany projektu ustawy pensacyjnej dla urzędników. W VIII kadencji 1901 - 1907 został wybrany w kurii gmin wiejskich okręgu chrzanowskiego. Nominację na marszałka krajowego otrzymał od cesarza Franciszka Józefa 9.X.1901, godność tę pełnił do 8.VI.1903, kiedy to otrzymał namiestnictwo Galicji. Jako marszałek krajowy z urzędu przewodniczył pracom Wydziału Krajowego. Mianowany dożywotnim członkiem Izby Panów austriackiej Rady Państwa w IX kadencji 1897 - 1900 a w XI kadencji 1907 - 1911 został dziedzicznym członkiem Izby Panów austriackiej Rady Państwa. Jako namiestnik Galicji prezentował wobec socjalistów i ludowców stanowisko pojednawcze. Głosił potrzebę wstąpienia ludowców do Koła Polskiego w Wiedniu. Wobec strajków rolnych w Galicji Wschodniej, zajmował zdecydowane stanowisko, uważając, że są one wystąpieniami antyziemiańskimi i antypolskimi a nie wystąpieniami o charakterze ekonomicznym. Brał udział w rokowaniach z przywódcami narodowców ukraińskich, zakończonych porozumieniem zawartym w październiku1907 gwarantującym im szerszy udział w życiu politycznym i ustępstwa na rzecz rozwoju oświaty i kultury ukraińskiej. Silny sprzeciw konserwatywnych kręgów wobec warunków ugody doprowadził do zaognienia atmosfery politycznej. W dniu 12.IV.1908 we Lwowie został zamordowany przez nacjonalistę ukraińskiego. Kawaler Orderu Lwa i Słońca 1905, Wielkiego Krzyża Leopolda 1905, Orderu Złotego Runa 1907.

Stanisław Marcin Badeni (1850-1912)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii VII kadencji (I do VI sesji), VIII kadencji (II do III sesji) i IX kadencji (I sesji)

Urodzony 7.IX.1850 w Surochowie koło Jarosławia, zmarł 12.X.1912 w Radziechowie. Pochodził ze znanej arystokratycznej rodziny, jego brat Kazimierz (1846 - 1909) - namiestnik Galicji 1888 - 1895 i premier austriackiego rządu 1895 - 1897. Ukończył Wydział Prawa i Filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Otrzymał stopień doktora prawa i doktora filozofii. Wybrany posłem do Sejmu Krajowego V kadencji 1883 - 1889 w IV kurii gmin wiejskich, okręgu Łopaty – Brody - Radziechów. Do Sejmu Krajowego VI kadencji 1889 - 1895 wszedł z IV kurii gmin wiejskich, okręgu Kamionka Strumiłowa. W ciągu tych dwóch kadencji wyróżnił się dużą wiedzą ekonomiczną, znajomością spraw finansowych i szkolnych w Galicji. Przez kilka lat był generalnym referentem budżetu krajowego, przy uchwalaniu, którego konsekwentnie przestrzegał zasad równowagi i oszczędności. Członek Krajowej Rady Szkolnej 1890 - 1895, kurator Macierzy Polskiej we Lwowie od 1903. W szkolnictwie szczególną uwagę zwracał na konieczność podnoszenia poziomu oświaty w szkołach ludowych. Wystąpił w sejmie z wnioskiem w sprawie zwiększenia udziału funduszy dworskich w finansowaniu szkół ludowych i był również autorem przyjętej przez sejm ustawy szkolnej 1894. W Izbie Panów austriackiej Rady Państwa zasiadał przez kolejne kadencje od VIII do początków XII, jako członek mianowany dożywotnio od 1891, a jako członek dziedziczny od 1912. Z ramienia Izby Panów wybierany był przez kilka lat w skład delegacji dla spraw wspólnych Austrii i Węgier 1891 -1895. Zasłynął z opracowanego przez siebie referatu o budżecie wojskowym. Wiceprezes wielkiej Wystawy Krajowej we Lwowie 1894. Wystawa ta miała zaprezentować rozwój gospodarczy i kulturalny Galicji. Wkrótce otrzymał godność tajnego radcy i został członkiem Trybunału Państwa. Do Sejmu Krajowego VII kadencji został wybrany w IV kurii gmin wiejskich, okręgu Kamionka Strumiłowa. Mianowany przez cesarza Franciszka Józefa marszałkiem sejmu 1895, pełnił tę funkcję do rezygnacji w 1901. Godność marszałka krajowego sprawował jeszcze w dwóch następnych sejmach, do których był wybierany w tej samej kurii i tym samym okręgu co uprzednio: w VIII kadencji 1901 - 1907 od 26.VI.1903 po odejściu Andrzeja Potockiego na urząd namiestnika Galicji oraz w IX kadencji 1908 - 1912. Przez ponad 15 lat, jako marszałek krajowy przewodniczył pracom Wydziału Krajowego, wykazał się dużymi zdolnościami administracyjnymi, usprawnił stare i utworzył nowe agendy Wydziału Krajowego. Szczególną uwagę zwracał na zrównoważenie budżetu. Prowadzona przez niego polityka finansowa miała na celu nie dopuszczanie do deficytu budżetowego. Środki finansowe uzyskane z wprowadzenia w roku 1910 krajowego monopolu spirytusowego przeznaczał na cele gospodarcze i oświatowe (budowa dróg, szkoły ludowe). Dużą zasługą Badeniego było przejęcie Zamku Wawelskiego od austriackiej administracji wojskowej w 1899. Oprócz funkcji rezydencji cesarskiej Zamek stać się miał miejscem przechowywania pamiątek narodowych. Na restaurację Wawelu Sejm Krajowy uchwalał corocznie subwencje. Ze względu na zły stan zdrowia złożył laskę marszałkowską i wycofał się z czynnego życia politycznego w czerwcu 1912.

Eustachy Stanisław Sanguszko (1842-1903)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii VI kadencji (II do VI sesji)

Urodzony 13.VII.1842 w Tarnowie, zmarł 2.IV.1903 w Bozen Gries (Tyrol). Pochodził z zamożnej rodziny arystokratycznej. Wykształcenie domowe uzupełnił nauką w Paryżu 1859 - 1860, studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim 1862 - 1864. Podczas powstania styczniowego sympatyzował z powstańcami. Bywał w obozie Mariana Langiewicza w Goszczy. Wyjechał do Paryża w kwietniu 1863 z tajną korespondencją do Hôtelu Lambert i pozostał tam do upadku powstania. Od 1867 zajmował się gospodarką we własnych majątkach, usprawniając produkcję i zarządzanie, rozwijając hodowlę i przemysł. Wybrany posłem do Sejmu Krajowego 1873 z kurii gmin wiejskich, okręgu tarnowskiego. W ławach poselskich zasiadał przez ponad dwadzieścia lat do 1901, od III do VII kadencji Sejmu Krajowego. Brał udział w pracach komisji gospodarstwa krajowego i przez wiele lat był referentem w sprawach dotyczących melioracji. Mianowany przez cesarza Franciszka Józefa marszałkiem Sejmu Krajowego 1890. Funkcję tę pełnił przez VI kadencję sejmu. Jako marszałek krajowy z urzędu przewodniczył pracom Wydziału Krajowego. W publicznych wystąpieniach dał się poznać jako rzecznik porozumienia polsko-ukraińskiego. Aktywnie działał na rzecz budowy pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie, jak i też sprowadzenia prochów poety do kraju. Jako marszałek krajowy powitał w Jarosławiu cesarza Franciszka Józefa 1893, który złożył wizytę w Galicji z okazji manewrów wojskowych. Ponownie podejmował cesarza 1894 na inauguracji Lwowskiej Wystawy Krajowej. Zasiadał także w Parlamencie Wiedeńskim. Wybrany posłem w IV kurii gmin wiejskich, okręgu Tarnów – Pilica - Dąbrowa do Izby Poselskiej austriackiej Rady Państwa 1873. Dziedziczny członek Izby Panów austriackiej Rady Państwa od 27.X.1879. Z ramienia Izby Panów kilkakrotnie brał udział w składzie delegacji dla spraw wspólnych Austrii i Węgier. Objął po Kazimierzu Badenim urząd namiestnika Galicji w 1895. Funkcję tę sprawował raczej niechętnie, unikał podejmowania drażliwych decyzji, zwolniony z namiestnictwa przez cesarza 1898. Autor licznych mów sejmowych, okolicznościowych przemówień jubileuszowych i mów pogrzebowych. Tajny radca, odznaczony Wielką Wstęgą Orderu Leopolda 1894 oraz Orderem Złotego Runa 1898.

Jan Tarnowski (1835-1894)

Marszałek Sejmu Krajowego Galicji I Lodomerii V kadencji (IV do VI sesji) i VI kadencji (I sesji)

Urodzony się 11.I.1835 roku w Horochowie na Wołyniu, zmarł 11.V.1894 w Dzikowie k. Tarnobrzegu, rodzinnym gnieździe Tarnowskich jako najstarszy syn Jana Bogdana i Gabrieli z Małachowskich. Kształcił się najpierw w Krakowie, następnie w Paryżu, gdzie uczęszczał na wykłady do College de France. W wieku niespełna 20 lat objął, po przedwcześnie zmarłym ojcu, zarząd rodzinnego majątku i szybko okazał się świetnym administratorem. „Wrodzona zdolność do zawodu gospodarskiego, zamiłowanie do wsi, poczucie obowiązku sprawiły że był doskonałym gospodarzem rodzinnych dóbr” pisano w pośmiertnym życiorysie. Wykupił także zadłużone, rodowe dobra Małachowskich w Królestwie Polskim i podniósł je z upadku. 25.VII.1861 roku ożenił się z Zofią z Zamoyskich. Ich ślub w wawelskiej katedrze był prawdziwą manifestacją polskości, w Kraków długo jeszcze wspominał pochód gości ubranych w stroje narodowe. Najmłodszy brat Juliusz wziął udział w powstaniu styczniowym i zginął w bitwie pod Komorowem. Od roku 1878 Tarnowski stale zasiada w Sejmie Krajowym reprezentując kurię mniejszej własności swojego okręgu. Pełnił także mandat posła do Rady Państwa w Wiedniu oraz został przyjęty do austriackiej Izby Panów. Przez wiele lat, aż do śmierci prezesował Towarzystwu Rolniczemu krakowskiemu. 17.X.1886, po początkowych wahaniach, przyjął laskę marszałkowską, zastępując na stanowisku Mikołaja Zyblikiewicza. Jako człowiek pojednawczy i prawdziwie bezstronny potrafił zaprowadzić porządek w skłóconej izbie i dał się poznać jako wspaniały mówca władającym piękna polszczyzną. Pod jego przewodnictwem Sejm Krajowy przeprowadził dwie bardzo ważne reformy. Zlikwidowano, za rekompensatą, prawo propinacji, czyli wyłączności szlachty do produkcji i sprzedaży alkoholu w swoich dobrach oraz przeprowadzono wykup i unifikację długu publicznego. Zapoczątkował też pracę przy reformie gminnej. Z jego pozasejmowej działalności warto wspomnieć poruszające przemówienie wygłoszone podczas uroczystości pogrzebowych Adama Mickiewicza. W 1890 roku ustąpił ze stanowiska marszałka na rzecz Eustachego Stanisława Sanguszki, pozostając jednak posłem i nadal aktywnie uczestniczył w pracach Sejmu Krajowego. Został także wybrany prezesem sejmowej Unii Konserwatywnej. Zmarł nagle, został pochowany w rodzinnej krypcie w kościele dominikanów w Tarnobrzegu.

Mikołaj Zyblikiewicz (1823-1887)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii IV kadencji (IV i V sesji) i V kadencji (I do III sesji).

Urodzony 28 XI 1823 w Starym Mieście Koło Sambora, zmarł 16 V 1887 w Krakowie. Pochodził z grekokatolickiej rodziny mieszczańskiej, był jedynym marszałkiem nie pochodzącym ze szlachty. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego, następnie studiów prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był czynnym adwokatem, później poświęcił się karierze politycznej i zasłynął jako wytrawny parlamentarzysta i doskonały mówca związany ze stronnictwem stańczyków. Od 1861 był posłem do Sejmu Krajowego, następnie deputowanym i prezesem Koła polskiego w Radzie Państwa. Jako poseł zabiegał o rozwój gospodarczy prowincji oraz o walczył o autonomię w sprawach językowych. Razem z Henrykiem Wodzickim i Adamem Sapiehą złożyli 26 IV 1861 wniosek "o zastąpienie języka niemieckiego w szkołach, w administracji i sądownictwie językiem polskim i ruskim".

Był członkiem Rady Miejskiej Krakowa od 1886. W latach 1874 - 1881 sprawował urząd prezydenta Krakowa. Był kontynuatorem zmian miasta zapoczątkowanych m.in. przez Józefa Dietla oraz inicjatorem nowych inwestycji takich jak utworzenie Krypty Zasłużonych na Skałce czy zapoczątkowanie zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Promował rozwój szkolnictwa oraz obiektów gospodarki miejskiej i infrastruktury, min. zasypaniu Starej Wisły. Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim.

Ludwik Wodzicki (1834-1894)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii IV kadencji (I do III sesji)

Urodzony 19.VIII.1834 w Krakowie, zmarł 11.VIII.1894 w Douai (Francja). Pochodził z zamożnej rodziny arystokratycznej. Odebrał wykształcenie domowe, potem kontynuował naukę w Gimnazjum Św. Anny w Krakowie 1850 - 1852, studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim 1852 - 1855 oraz w Wiedniu 1855 - 1856. Odbył liczne podróże po Europie, Afryce i Azji Mniejszej a po powrocie do kraju zajął się administracją swoich dóbr w Tyczynie pod Rzeszowem. W czasie swoich podróży zagranicznych nawiązał w Paryżu kontakty z emigracją polityczną Hôtelu Lambert i był korespondentem jego Biura Zagranicznego w latach 1860 - 1864. W okresie powstania styczniowego był zwolennikiem obozu "białych", został członkiem tajnego Komitetu Narodowego Zachodniej Galicji. Uczestniczył w walkach w Królestwie Polskim w oddziale gen. Zygmunta Jordana. W 1864 uniknął aresztowania w Krakowie po czym udał się na emigrację do Anglii, skąd powrócił po ogłoszeniu amnestii w 1865. Założył i od 1866 wydawał w Krakowie wraz ze Stanisławem Koźmianem, Józefem Szujskim i Stanisławem Tarnowskim - miesięcznik polityczno-literacki "Przegląd Polski". Na jego łamach ukazał się cykl pamfletów politycznych ich autorstwa "Teka Stańczyka", nadający nazwę konserwatywnemu ugrupowaniu politycznemu w Galicji. Poseł do Sejmu Krajowego we Lwowie został wybrany w 1865 z obwodu krakowskiego kurii I. W następnych latach kandydował w rodzinnych okolicach, początkowo z kurii własności większej (obwód rzeszowski, 1867, 1870), potem z kurii gmin wiejskich (okręg Tyczyn i Strzyżów, 1876, 1883 i okręg Nisko, 1888), każdorazowo uzyskując mandat poselski. Członek Izby Poselskiej Rady Państwa w Wiedniu 1867 - 1877, stopniowo wysuwał się na czoło polityków Koła Polskiego, opowiadał się za autonomią Galicji. Jako członek delegacji wspólnych parlamentu austriackiego i węgierskiego, uczestniczył w ich obradach od 1873. Mianowany przez cesarza na marszałka krajowego 10.VII.1877 i podniesiony do godności tajnego radcy dzięki wpływom ówczesnego namiestnika Galicji, Alfreda Potockiego. Sprawując tę funkcję skłaniał się ku wyciszeniu nastrojów antyrosyjskich w kraju, wywołanych wojną rosyjsko-turecką 1877 - 1878, zyskał uznanie Wiednia i dożywotnie członkostwo Izby Panów 03.IV.1878. Niewątpliwym jego sukcesem politycznym okazała się wizyta cesarza Franciszka Józefa w Galicji 1880, której był współorganizatorem. Wraz z nominacją na prezesa (gubernatora) nowo powstałego Banku dla Krajów Koronnych w Wiedniu 21.XI.1880 złożył laskę marszałkowską. Zamieszkał na stałe w Wiedniu otwierając ceniony w polskich kręgach salon towarzyski. Był członkiem wielu organizacji na terenie Galicji, m. in. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie od 1861, prezesem Rady Nadzorczej Galicyjskiego Banku dla Handlu i Przemysłu w Krakowie 1874 - 1877. Był odznaczony Orderem Żelaznej Korony.

Włodzimierz Dzieduszycki (1825-1899)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii III kadencji (VII sesji)

Urodzony 22.VI.1825 w Jaryszowie, zmarł 18.IX.1899 w Poturzycy. Pochodził ze znanej arystokratycznej rodziny. Kształcił się początkowo w domu, następnie od 1840 w Getyndze i Paryżu. Powrócił do krajuw 1846. Jako jeden z pierwszych zniósł pańszczyznę w swoich dobrach. Podczas Wiosny Ludów 1848 był członkiem Centralnej Rady Narodowej Lwowskiej i Soboru Ruskiego we Lwowie. Stronił od aktywnego udziału w polityce - poświęcając się sprawom gospodarczym i rolnym, członek Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego. Wspierał materialnie druk wydawnictw naukowych i podręczników szkolnych. W 1863 brał udział w organizacji cywilnej powstania styczniowego i finansował jego działalność. Kilkakrotnie posłował do Sejmu Krajowego z kurii własności większej - z różnymi skutkami, pomimo wyboru - nie przyjmował mandatu (1861, 1867, 1877). Mandat poselski piastował w sejmie I kadencji od 1865, III kadencji od 1874 wybierany z obwodu złoczowskiego i VII kadencji od 1895 do 1899 z obwodu stanisławowskiego. Zasiadał w austriackiej Radzie Państwa w Izbie Panów (od 1874) jako członek mianowany dożywotnio, traktując tę funkcję wyłącznie honorowo. Pod koniec III kadencji mianowany przez cesarza Franciszka Józefa marszałkiem Sejmu Krajowego. Jako marszałek przewodnicząc pracom Wydziału Krajowego działał na rzecz porozumienia polsko-ruskiego. Faktyczną jego pasją było przyrodnictwo. Zgromadził znaczące zbiory przyrodnicze, współzałożyciel Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie 1874 oraz założyciel Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie 1880 i Małopolskiego Towarzystwa Łowieckiego 1885. Autor wielu prac z zakresu przyrody i etnografii. Członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności 1881, doktor honoris causa Wszechnicy Lwowskiej 1894.

Alfred Józef Potocki (1822-1889)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii kadencji III (VI sesji)

Urodzony 29.VII.1822 w Łańcucie, zmarł 18.V.1889 w Paryżu. Pochodził z arystokratycznej rodziny znanego galicyjskiego polityka Alfreda Potockiego (1786 - 1862). Kształcił się w kraju (Łańcut, Kraków i Krzeszowice), odbył studia prawnicze na Uniwersytecie Wiedeńskim, był także słuchaczem politechniki. Otrzymał tytuł szambelana 1844 i został skierowany jako attaché do ambasady austriackiej w Londynie. Powrócił do kraju 1848, włączył się do życia politycznego, uzyskał w Łańcucie mandat (po rezygnacji Jerzego Lubomirskiego) do austriackiego Sejmu Konstytucyjnego w Kromieryżu (XII.1848). Po Wiośnie Ludów zajął się sprawami gospodarczymi. Jako ordynat łańcucki, należał do najbogatszych właścicieli ziemskich i przemysłowców Galicji. Umiarkowany konserwatysta, przyjął postawę lojalistyczną, był jednym z inicjatorów adresu szlachty wschodniej Galicji do cesarza Franciszka Józefa z postulatami reform wewnętrznych oraz ofertą ugody Polaków z dynastią (1851). Przeciwnik powstania styczniowego 1863, wielokrotnie krytykowany za swoją działalność polityczną przez emigracyjne kręgi Hôtelu Lambert. Po śmierci ojca, Alfreda Potockiego 1862, został dziedzicznym członkiem Izby Panów, wszedł w skład Koła Polskiego działającego na forum parlamentu austriackiego. Uzyskał mandat poselski do Sejmu Krajowego we Lwowie 1863 z okręgu Leżajsk - Sokołów - Ulanów kurii IV. W kolejnych wyborach, startując zawsze w okręgach gmin wiejskich - 1867, 1870 okręg Brzeżany i Przemyślany, 1876 i 1883 okręg Podhajce - zdobywał poparcie wyborców. W Sejmie Krajowym występował kilkakrotnie, składając petycje lub jako sprawozdawca komisji administracyjnej, bronił interesów ziemiaństwa galicyjskiego, nie przyjął przewodnictwa sejmowego klubu prawicy, choć jednoczył jej odłamy "podolaków" i "stańczyków". Minister rolnictwa w rządzie Karla Auersperga 1867-1870 a następnie od 1870 premier rządu. Jako premier dążył do rozładowania wstrząsających monarchią narodowościowych konfliktów, nie udało mu się jednak doprowadzić ani do ugody z Czechami, ani do rozszerzenia autonomii Galicji. Po dymisji 4.II.1871 odsunął się od wielkiej polityki. Po ustąpieniu Leona Sapiehy został na krótko marszałkiem krajowym 1875. Z inicjatywy Floriana Ziemiałkowskiego mianowany przez cesarza namiestnikiem Galicji 24.XI.1875. Sprawując ten urząd starał się umocnić ugodowe siły polityczne w Galicji, był zwolennikiem porozumienia polsko-ukraińskiego, energicznie natomiast zwalczał wpływy panslawistyczne, przeciwdziałał również wzrostowi nastrojów antyrosyjskich. Poważnym sukcesem politycznym była zorganizowana przez niego 1880 wizyta cesarza Franciszka Józefa w Galicji. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia ustąpił z urzędu (10.VIII.1883), zasiadał jednak nadal w Sejmie Krajowym i był prezesem Centralnego Komitetu Wyborczego we Lwowie. Członek licznych towarzystw i organizacji społecznych i gospodarczych, współtwórca Akademii Umiejętności w Krakowie 1873. Był odznaczony Orderem Żelaznej Korony, Orderem Złotego Runa, Wielkim Krzyżem Św. Stefana, Orderem Karola III.

Leon Sapieha (1803-1878)

Marszałek Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii kadencji I do III

Urodzony 18.IX.1803 w Warszawie, zmarł 11.IX.1878 w Krasiczynie. Pochodził ze znanej arystokratycznej rodziny. Odebrał staranne wykształcenie domowe, potem kontynuował naukę w Liceum Warszawskim i odbył studia prawnicze i ekonomiczne w Paryżu i Edynburgu 1820 - 1824. Wstąpił do służby państwowej w Królestwie Polskim. W latach 1825 - 1830 pracował pod bezpośrednim kierownictwem ministra skarbu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, zajmując się głównie sprawami górnictwa i hutnictwa. Dwukrotnie towarzyszył ministrowi w wyjazdach do Petersburga, związanych ze sprawami finansowymi Królestwa, otrzymał wtedy tytuł szambelana dworu cesarskiego 1828. Wybuch powstania listopadowego 1830 zastał go w Paryżu. Opowiedział się po stronie Rządu Narodowego, włączył się w działania misji dyplomatycznych we Francji i Wielkiej Brytanii. Powrócił do kraju i uczestniczył w walkach jako oficer kawalerii a następnie artylerii, awansując do stopnia kapitana. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. Po klęsce powstania listopadowego zamieszkał na stałe w zaborze austriackim, gdzie nabył liczne majątki ziemskie. Jego dobra w Królestwie rząd rosyjski skonfiskował w ramach represji po powstaniowych w 1835. Szybko włączył się w działalność galicyjskiego sejmu stanowego, wznawiając i doprowadzając do realizacji jego wcześniejszych inicjatyw. Miał istotny udział w ufundowaniu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego 1841, Galicyjskiej Kasy Oszczędności 1844 i Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845. Domagał się rozwiązania kwestii włościańskiej (zniesienia pańszczyzny), ulepszenia komunikacji (budowy kolei żelaznej), wprowadzenia języka polskiego w sądownictwie. Uczestniczył w pracach ruchu narodowego w zaborze austriackim 1848 (opowiadał się za pozostaniem Galicji pod berłem Habsburgów) i Zjazdu Słowiańskiego w Pradze (działał na rzecz porozumienia polsko-ruskiego). Po Wiośnie Ludów przyjął postawę lojalistyczną, kontynuując przedsięwzięcia o charakterze pracy organicznej. Utrzymywał kontakty z emigracją polityczną we Francji (Hôtel Lambert), w okresie powstania styczniowego starał się tonować nastroje w Galicji, choć przekazał na jego rzecz znaczne sumy. Z chwilą nastania w Austrii doby konstytucyjnej wziął udział w pierwszych wyborach do Sejmu Krajowego III.1861, uzyskując mandat aż w 5 okręgach I kurii. Mianowany marszałkiem krajowym przez cesarza Franciszka Józefa. Był jednocześnie członkiem Rady Państwa w Wiedniu (od 1.IV.1861) jako dziedziczny członek Izby Panów, wszedł w skład Koła Polskiego działającego na forum parlamentu austriackiego. W ciągu kilkunastoletniej działalności na stanowisku marszałka krajowego (mandat poselski uzyskał w kolejnych wyborach 1867, 1870 w okręgu przemyskim I kurii) zasłużył się jako organizator autonomicznego zarządu kraju oraz wytrawny przewodniczący obrad sejmowych, uznawał potrzebę porozumienia z Rusinami (Ukraińcami), uznania ich aspiracji narodowo-kulturalnych. Funkcję marszałka krajowego pełnił do 1875, z której sam zrezygnował i wycofał się z życia politycznego.

Władysław Ostrowski (1790-1869)

Marszałek Sejmu Powstańczego Królestwa Polskiego w latach 1830-1831

Urodzony 7.03.1790 w Warszawie, zmarł 21.11.1869 w Krakowie. Pochodził z zamożnej rodziny szlacheckiej znanego polityka Tomasza Adama (1735 - 1817), parlamentarzysty doby Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Polskiego. Kształcił się w kraju, początkowo w domu, potem w Collegium Nobilium w Warszawie 1800 - 1807. Wstąpił do armii Księstwa Warszawskiego 1808, odznaczył się w kampanii polsko-austriackiej 1809 w bitwie pod Raszynem (otrzymał Krzyż Virtuti Militari) i kampanii rosyjskiej 1812 - 1813 (otrzymał Krzyż Kawalerski Legii Honorowej), awansując do stopnia podpułkownika artylerii konnej 1813. Desygnowany przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego odbył w Petersburgu rozmowy z carem Aleksandrem I na temat przyszłości Księstwa Warszawskiego 08.1814, po czym wycofał się z czynnej służby wojskowej. Odsunięty od życia politycznego, zajmował się tłumaczeniami poezji włoskiej i angielskiej, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1829. Udzielał się także społecznie, założył i przewodniczył Towarzystwu Zupy Rumfordzkiej w Warszawie 1826, członek Towarzystwa Moralności Chrześcijańskiej w Paryżu 1828. Wielokrotnie kandydował do Sejmu Królestwa Polskiego, lecz ze względów proceduralnych nie został posłem. Również zgłoszona w 1825 w senacie kandydatura na kasztelana nie uzyskała akceptacji. Zasiadł w sejmie jako poseł piotrkowski 1830, związany z opozycją parlamentarną zyskał rozgłos i autorytet. W sprawach społecznych reprezentował konserwatywne stanowisko, natomiast ostro występował przeciwko naruszeniom konstytucji 1815, zwalczając przede wszystkim artykuł z 1825 znoszący jawność obrad sejmowych. Przewodniczył misji mediacyjnej grupy posłów i deputowanych województwa kaliskiego do Wielkiego Księcia Konstantego w sprawie szykan opozycji. Po wybuchu powstania listopadowego wszedł do Rady Administracyjnej, wziął udział w delegacji do Wielkiego Księstwa Konstantego i przyczynił się do zawarcia układu umożliwiającego jemu opuszczenie kraju. Na pierwszym posiedzeniu sejmu dnia 18.12.1830 jednogłośnie został wybrany marszałkiem izby poselskiej. Sprawując tę funkcję walnie przyczynił się do przyjęcia uchwały o detronizacji cara Mikołaja I 25.01.1831 i stanowczo sprzeciwiał się wszelkim próbom rokowań z caratem. Po zdobyciu Warszawy przez wojska rosyjskie nadal przewodniczył obradom, najpierw w Zakroczymiu, potem w Płocku. Podjął przygotowania do zwołania sejmu poza granicami Królestwa Polskiego, zabezpieczył akta sejmowe przed dostaniem się w ręce nieprzyjaciela. Aresztowany w Krakowie przez władze austriackie, został internowany ostatecznie w Grazu, na honorowych warunkach. Zaprzestał działalności politycznej, pomimo apeli kierowanych przez działaczy emigracyjnych z Paryża, jedynie w czasie wojny krymskiej wystąpił do cesarza Napoleona III z memoriałem 1855 w sprawie odbudowy państwa polskiego. Powrócił do Krakowa 1862. Syn Tomasza Adama Ostrowskiego.

Józef Gabriel Lubowidzki (1788-1869?)

Marszałek Sejmu Królestwa Polskiego (Kongresowego) w 1830 roku

Urodzony 23.03.1788 w Dylewie, zmarł w 1869 ? w Warszawie. Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej. Studiował prawo i filozofię w Królewcu i w Warszawie. Z racji swojego wykształcenia pełnił w latach 1810 - 1825 różne funkcje w administracji sądowej od aplikanta trybunału poprzez asesora, prokuratora aż do sędziego sądu najwyższego tzw. Trybunału Najwyższej Instancji. Wraz z Henrykiem i Tomaszem Łubieńskimi współorganizował Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, a po jego utworzeniu został radcą w Dyrekcji Głównej. W tym też okresie nawiązał bliższą współpracę z lojalnym wobec władz zaborczych, ministrem skarbu Ksawerym Druckim-Lubeckim i dzięki jego poparciu otrzymał stanowisko wiceprezesa w nowootwartym Banku Polskim (6.05.1828). Wybrany posłem z cyrkułu pierwszego m. Warszawy wszedł do Sejmu Królestwa Polskiego. Dzięki protekcji ministra skarbu mianowany przez Wielkiego Księcia Konstantego marszałkiem sejmu 28.05.1830. Z chwilą wybuchu powstania listopadowego aresztowany za udział w zorganizowaniu ucieczki z kraju brata Mateusza - powszechnie znienawidzonego szefa policji municypalnej. Sprawą jego odpowiedzialności zajął się sejm 19.01.1831. Podczas debaty sejmowej nie ustalono jednak, czy popełnił przestępstwo polityczne, decyzją sądu kryminalnego został zwolniony z aresztu 26.01.1831 a po dwóch miesiącach zdjęto mu dozór policyjny. Władze próbowały zatuszować całe zdarzenie, ostatecznie nie wyjaśniono sprawy odpowiedzialności obu braci. Po upadku powstania listopadowego mianowany prezesem Banku Polskiego, funkcję tę pełnił do 1842. Zdymisjonowany ze stanowiska prezesa banku (10.1842) i postawiony w stan oskarżenia o nadużycia finansowe, skazany na 4 lata więzienia i pozbawiony prawa do emerytury z banku. Dzięki wstawiennictwu namiestnika carskiego Iwana Paskiewicza wyrok złagodzono, zamieniając na zesłanie do Orła 1850. Po powrocie z wygnania 1853 nie brał udziału w życiu publicznym i politycznym. Odznaczony Orderami: Św. Anny I kl., Św. Stanisława I kl. i Orła Czerwonego Pruskiego II kl.

Stanisław Piwnicki

Marszałek Sejmu Królestwa Polskiego (Kongresowego) w 1820 roku.

Rajmund Rembliński (1774-1820)

Marszałek Sejmu Królestwa Polskiego (Kongresowego) w 1820 roku

Urodzony w 1774 roku w Warszawie, zmarł 12.02.1841 w Łomży. Pochodził z zamożnej szlachty. Uczeń Szkoły Rycerskiej 1788 - 1792, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej. Po upadku Rzeczypospolitej należał do tajnej demokratyczno-niepodległościowej organizacji, później zajął się gospodarowaniem we własnych majątkach. Po wkroczeniu wojsk napoleońskich na ziemie polskie, organizuje polską administrację w Białymstoku i Łomży. Prefekt Rady Administracyjnej departamentu łomżyńskiego 1807 i departamentu płockiego 1808. Generalny intendent wojsk polskich w Galicji 1809. Bezwzględność z jaką wykonywał swe obowiązki, zjednała mu sympatię księcia Józefa Poniatowskiego, zaś dużą wrogość ze strony szlachty galicyjskiej. Odwołany z urzędu w Galicji powrócił do pracy w departamencie płockim. Z jego inicjatywy założono w Płocku drukarnię rządową oraz teatr 1811. Dwukrotnie pełnił funkcję prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego 1816 i 1832. Autor projektu zagospodarowania osad przemysłowych w obwodzie łęczyckim i rzecznik rozwoju przemysłu włókienniczego. Poseł do Sejmu Królestwa Polskiego z powiatu biebrzańskiego 1818 oraz ponownie wybrany 1820 i mianowany marszałkiem sejmu przez cara, funkcję tę pełnił przez miesiąc. Po raz trzeci posłował do Sejmu Królestwa Polskiego 1825 i uczestniczył w pracach komisji skarbowej. Podczas powstania listopadowego powołany na członka Komisji Potrzeb Wojska 1830 z czego rezygnuje na skutek konfliktu z dyktatorem powstania Józefem Chłopickim. Zdecydowanie odmówił wykonania ukazu carskiego, dotyczącego konfiskaty dóbr ziemskich byłych uczestników powstania listopadowego, za co zwolniono go ze służby 1832 z dożywotnim zakazem pracy w administracji państwowej. W latach następnych wycofał się z życia publicznego. Zajął się swoimi majątkami na Mazowszu w: Jedwabnem, Krośniewicach i Giełczynie. Należał do różnych lóż wolnomularskich. Autor licznych prac i artykułów o tematyce gospodarczej, rolnej i społeczno-politycznej. Odznaczony Orderami Św. Włodzimierza 3 kl., Św. Stanisława 1 kl., Św. Anny 1 kl.

Wincenty Krasiński (1782-1858)

Marszałek Sejmu Królestwa Polskiego (Kongresowego) w 1818 roku

Urodzony 5.04.1782 w Boremlu na Wołyniu, zmarł 24.11.1858 w Warszawie. Pochodził z zamożnej rodziny arystokratycznej. Wpisany nominalnie do kawalerii narodowej 1791, uzyskał kolejne nominacje na chorążego i porucznika 1793. Po upadku Rzeczypospolitej 1795 należał do kręgów kosmopolitycznej młodzieży warszawskiej. Członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk od 1804. Po wkroczeniu armii francuskiej na ziemie polskie w 1806, jako gorący zwolennik Napoleona I, wystawił własnym kosztem szwadron jazdy. Mianowany pułkownikiem 1806, wkrótce został dowódcą pułku szwoleżerów gwardii, w sztabie Napoleona 1807 szybko awansując na generała brygady 1811, generała dywizji 1813 - dzięki pobytowi na dworze cesarskim. Odznaczył się w wojnach 1806 - 1814. Brał udział w licznych bitwach: pod Wagram 1809, kampanii rosyjskiej 1812 - 1813 i w kampanii 1814. Kawaler Krzyża Virtuti Militari 1810, komandor Legii Honorowej 1811. Jako dowódca wojsk polskich w służbie francuskiej, po abdykacji Napoleona 1814, przeszedł pod rozkazy cara Aleksandra I a następnie odprowadził korpus polski do kraju. Do armii Królestwa Polskiego (Kongresowego) wszedł jako dowódca dywizji gwardii polskiej, dzięki lojalnej podstawie zyskał sympatię i zaufanie Wielkiego Księcia Konstantego. Udzielał się towarzysko, w latach 1815 - 1827 prowadził w Warszawie salon literacki i wydawał głośne cotygodniowe obiady literackie, był także członkiem lóż wolnomularskich 1810 - 1821. Dotychczas mało aktywny politycznie, jako poseł z powiatu przasnyskiego, został mianowany marszałkiem pierwszego sejmu Królestwa Polskiego 1818. Równocześnie z objęciem tej funkcji otrzymał godność generała-adiutanta cesarskiego, co opinia publiczna uznała za pewien nietakt wobec Sejmu. W czasie sesji ograniczał wypowiedzi posłów opozycyjnych, unieważnił również uwagi wniesione przez nich do raportu Rady Stanu. Za swoją lojalność został nagrodzony Orderem Orła Białego 1821 oraz godnością senatora-wojewody, pomimo iż nie był podany do tej funkcji ani przez senat ani przez namiestnika. Będąc uczestnikiem Sądu Sejmowego 1828 domagał się uznania członków Narodowego Towarzystwa Patriotycznego (m. in. Stanisława Sołtyka) winnymi zbrodni stanu i jako jedyny senator głosował za skazaniem ich na karę śmierci, za co został potępiony przez opinię publiczną. Po wybuchu powstania listopadowego 1830 pozostał wierny carowi Mikołajowi I i Wielkiemu Księciu Konstantemu. Po ucieczce do Petersburga decyzją insurekcyjnego parlamentu Królestwa Polskiego został wykluczony z grona senatorów. Po 1831 generał-adiutant cara Mikołaja I, senator Cesarstwa Rosyjskiego i członek Rady Państwa w Departamencie do spraw Królestwa Polskiego 1833. W rzeczywistości odsunięty od wpływów politycznych, skupił się na sprawach majątkowych i rodzinnych, dbając by jego syn Zygmunt (1812 - 1859), wybitny poeta i dramatopisarz, nie angażował się jawnie przeciw caratowi. Założył w Warszawie Bibliotekę Ordynacji Krasińskich 1844, zawierającą cenne muzealia i księgozbiór. Zaufany nowego cara Aleksandra II, przejściowo pełnił obowiązki namiestnika Królestwa Polskiego 1855 - 1856. (przed 1826)

Stanisław Sołtyk (1753-1831)

Marszałek Sejmu Księstwa Warszawskiego w 1811 roku

Urodzony w Krysku koło Płońska 1753, zmarł 1831. Pochodził z zamożnej rodziny szlacheckiej. Szambelan królewski 1780, podstoli wielki koronny 1784, odznaczony Orderem Św. Stanisława 1783 i Orderem Orła Białego 1788. Członek lóż wolnomularskich oraz bardzo czynny zwolennik reform państwa, poseł z województwa krakowskiego na drugą kadencję Sejmu Czteroletniego od 1790, wielokrotnie popierał dążenia emancypacyjne miast i naprawy skarbu poprzez sprzedaż starostw. Członek Klubu Radziwiłłowskiego przygotowującego przeprowadzenie w sejmie Ustawy Rządowej, a po jej uchwaleniu, członek założyciel Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Uczestniczył w przygotowaniach do insurekcji kościuszkowskiej, lecz w walkach nie wziął udziału. Wysłany w tajnej misji dyplomatycznej na dwór wiedeński, został aresztowany 1794 i uwięziony przez władze austriackie. Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej włączył się w działalność konspiracyjnych organizacji niepodległościowych w kraju i na emigracji, został działaczem legionowym. Wobec braku realnych perspektyw zaniechał działalności politycznej, powrócił do swojego majątku w Chlewiskach koło Radomia. Rozwinął produkcję agrarną i hutniczą, stając się jednym z większych przemysłowców w kraju. Uczestniczył w życiu kulturalnym "pruskiej" Warszawy, a w jego salonie towarzyskim, miejscu spotkań uczonych i pisarzy, zostało zawiązane w 1800 Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wraz z Tadeuszem Czackim i innymi założył Towarzystwo Handlowe 1802. Powrócił do życia politycznego w czasie Księstwa Warszawskiego, powołany przez marszałka Joachima Murata na członka Najwyższej Izby Sprawiedliwości 1807. Uczestniczył w pracach parlamentu 1811 - 1812. Poseł z powiatu szydłowieckiego 1811 - 1812, mianowany marszałkiem sejmu dnia 7 grudnia 1811. Popierał wystąpienia rządu, tonując głosy opozycji. W okresie Królestwa Polskiego (Kongresowego) poseł powiatu szydłowieckiego 1825, znacząco wpływał na obrady, zarówno jako członek sejmowej komisji praw cywilnych i kryminalnych, jak też organizator nieformalnych spotkań poselskich. W ostatnim dniu obrad (13 VI 1825) z pominięciem decyzji Namiestnika i senatu mianowany przez cara Aleksandra I senatorem-kasztelanem. Członek władz tajnego Towarzystwa Patriotycznego od ok.1823, aresztowany 1826, poddany śledztwu a następnie postawiony przed Sądem Sejmowym 1828 pod zarzutem zdrady stanu. Uniewinniony odzyskuje wolność 1829, uczestniczy w pracach senackich komisji na burzliwych obradach sejmu 1830. Poparł powstanie listopadowe 1830 lecz ze względu na podeszły wiek i ciężki stan zdrowia nie uczestniczył w obradach sejmowych, swój akces pod aktem detronizacji cara Mikołaja I (25 I 1831) przekazał listownie. W dowód uznania jego działalności patriotycznej został podniesiony przez sejm do godności senatora-wojewody 28 V 1831.