II Rzeczpospolita

Wacław Makowski (1880-1942)

Marszałek Sejmu w latach 1938-1939

Urodzony 15.11.1880 w Wilnie w rodzinie inteligenckiej. Tam ukończył gimnazjum 1898, studiował prawo na uniwersytecie w Warszawie do 1902, uzupełniające studia odbył w Krakowie na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, we Lwowie oraz Paryżu. W czasie studiów należał do organizacji rewolucyjnej o charakterze niepodległościowym, dwukrotnie aresztowany przez władze rosyjskie 1901 i 1906. Pracę rozpoczął jako pomocnik adwokata a potem współuczestniczył w utworzeniu i akcjach Koła Obrońców Politycznych 1905 - 1907. W okresie I wojny światowej, po ustąpieniu władz rosyjskich z Królestwa Polskiego, organizował sądownictwo obywatelskie, działał w Milicji Obywatelskiej w Warszawie oraz Radzie Głównej Opiekuńczej 1915. Związany ze środowiskiem politycznym aktywistów, po utworzeniu Tymczasowej Rady Stanu 01.1917 został wicedyrektorem jej Departamentu Sprawiedliwości a w okresie 27.02 - 4.04 1918 był kierownikiem Ministerstwa Sprawiedliwości. Mianowany przez Radę Regencyjną wiceprezesem Głównej Komisji Ziemskiej 30.10.1918, pozostawał na tym stanowisku również po uzyskaniu niepodlełości, po czym został szefem sekcji w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych 7.02.1919. Prowadził też działalność naukowo-dydaktyczną na Uniwersytecie Warszawskim, wykładał prawo karne na Wydziale Prawa od 1917, otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego 1921 oraz na profesora zwyczajnego prawa karnego 1923. Wchodził w skład Komisji Kodyfikacyjnej od 1919, wiceprezes sekcji prawa karnego 1920. Ochotnik wojska polskiego w wojnie polsko-radzieckiej jako prokurator Najwyższego Sądu Wojskowego. Przeniesiony do rezerwy otrzymał stopień pułkownika Korpusu Sądowego rezerwy 1922. Minister Sprawiedliwości w rządach Artura Śliwińskiego 28.06.1922 - 7.07.1922 i Juliana Nowaka 31.07.1922 - 14.12.1922 a w rządzie gen. Władysława Sikorskiego 16.12.1922 - 26.05.1923 był kierownikiem tego resortu. W trzech kolejnych gabinetach Kazimierza Bartla 15.05.1926 - 30.09.1926 był także ministrem sprawiedliwości. Odegrał istotną rolę w opracowaniu projektu ustawy o zmianie konstytucji (tzw. nowela sierpniowa 2.08.1926). Wybrany posłem na sejm z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem z okręgu wyborczego poleskiego 03.1928. W klubie BBWR był czołową postacią, czynnie zaangażował się w prace nad przygotowywanym przez obóz rządzący projektem konstytucji, został przewodniczącym sejmowej komisji konstytucyjnej. W wyborach listopadowych 1930 zajmował eksponowane miejsce na liście BBWR w Warszawie, w sejmie ponownie przewodniczył komisji konstytucyjnej, był członkiem komisji prawnej, a po zrzeczeniu się przez Jana Piłsudskiego funkcji wicemarszałka sejmu został wybrany na jego miejsce 1.10.1931. W kolejnych wyborach kandydował do senatu z Warszawy, został jego wicemarszałkiem 5.10.1935 a zarazem przewodniczącym komisji prawniczej oraz członkiem Unii Międzyparlamentarnej i przewodniczącym polskiej grupy. Był członkiem Rady Unii. Równocześnie prowadził zajęcia z prawa karnego i państwowego na Uniwersytecie Warszawskim, dziekan Wydziału Prawa 1935 - 1937, otrzymał nominację na profesora zwyczajnego prawa państwowego 1937. Z ramienia Obozu Zjednoczenia Narodowego w Warszawie, wybrany posłem na Sejm V kadencji, a na pierwszym posiedzeniu 28.11.1938 wybrany marszałkiem sejmu. Przewodniczył ostatnim obradom Sejmu II RP 2.09.1939, a po ewakuacji władz RP do Rumunii został tam internowany. Zmarł w Bukareszcie dnia 28.12.1942. Autor wielu prac naukowych z zakresu prawa karnego i państwowego, współautor Kodeksu Karnego 1932 oraz Konstytucji Kwietniowej 1935. Odznaczony Orderem Polonia Restituta II klasy.

Walery Sławek (1879-1939)

Marszałek Sejmu IV Kadencji (1938)

Urodzony 2.11.1879 w Strutynce na Podolu w rodzinie inteligenckiej. Ukończył Wyższą Szkołę Handlową L. Kronenberga w Warszawie 1899 i podjął pracę w bankowości. Związał się z ruchem rewolucyjno-niepodległościowym, należał do Polskiej Partii Socjalistycznej, był członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego 1902 - 1905. Współorganizował i kierował wraz z Aleksandrem Prystorem Organizacją Spiskowo-Bojową PPS. W okresie rewolucji w zaborze rosyjskim w sporze ideowym jaki się wywiązał poparł nurt niepodległościowy i przystąpił do PPS - Frakcji Rewolucyjnej 1906 - 1914. Brał udział w tworzeniu na terenie Galicji Związku Walki Czynnej oraz Związku Strzeleckiego i Polskiego Skarbu Wojskowego w ramach Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych 1908 - 1914. Uczestniczył w walkach podczas I wojny światowej w szeregach I Brygady Legionów Polskich 1914 - 1915 jako oficer sztabowy i szef Biura Wywiadowczego. Oddelegowany 1915 do Warszawy kieruje pracami polityczno-niepodległościowymi, wstrzymuje werbunek do legionów, współorganizuje Polską Organizację Wojskową oraz Centralny Komitet Narodowy skupiający ugrupowania aktywistyczne. Kilkakrotnie więziony przez władze rosyjskie (1903 i 1905 - 1906), austriackie (1910) i niemieckie (internowanie w Szczypiornie i Modlinie 1917 - 1918). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości był oficerem do szczególnych zleceń Naczelnika Państwa 1918 - 1922. Zaliczał się, od czasów jeszcze konspiracyjnych, do przyjaciół i najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Ukończył Wyższą Szkołę Wojskową w stopniu podpułkownika dyplomowanego 1924, wycofał się do rezerwy wraz z odejściem marszałka Józefa Piłsudskiego z wojska. Został prezesem Zarządu Głównego Związku Legionistów 1924 - 1936. Po przewrocie majowym 1926 powrócił na krótko do służby czynnej, potem przystąpił do szerokiej działalności politycznej. Od jesieni 1927 organizował Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, został jego prezesem 1928 - 1935, i z ramienia tego ugrupowania wszedł do sejmu w wyborach 1928, obejmując również prezesurę klubu poselskiego. Ponownie uzyskał mandat poselski 1930, nadal kierował klubem i jego pracami, był współtwórcą i gorącym zwolennikiem nowej Konstytucji 23.04.1935 i nowej ordynacji wyborczej ograniczającej partiom politycznym prawo zgłaszania kandydatur do parlamentu. Trzykrotnie pełnił urząd premiera: 29.03 - 23.08.1930, 4.12.1930 - 26.05.1931, 28.03. - 12.10.1935. Po śmierci Józefa Piłsudskiego, w wyniku rozbieżności politycznych w obozie rządzącym, stopniowo tracił wpływ na sprawy państwa, rozwiązuje BBWR i poświęca się pracy w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Warszawie, którego został prezesem 1936. Wybrany posłem na Sejm w kadencji 1935 - 1938, po śmierci marszałka Stanisława Cara objął jego funkcję w parlamencie 22.06.1938. W wyborach listopadowych 1938, wobec gwałtownej kampanii Obozu Zjednoczenia Narodowego przeciwko jego kandydaturze, nie uzyskał mandatu poselskiego. Zmarł w Warszawie 3.04.1939 popełniając samobójstwo. Odznaczony Orderem Orła Białego, Virtuti Militari V kl., Krzyżem Niepodległości z mieczami, Krzyżem Walecznych.

Stanisław Car (1882-1938)

Marszałek Sejmu IV Kadencji (1935-1938)

Urodzony 26.04.1882 w Warszawie, w rodzinie inteligenckiej. Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim do 1905, studia prawnicze ukończył na uniwersytecie w Odessie 1907. Aplikant sądowy 1908 - 1911. Uzyskał wpis na listę adwokatów przysięgłych, otworzył własną kancelarię adwokacką 1911. Sędzia pokoju XI okręgu m. Warszawy z rekomendacji Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy 1915. Sekretarz Delegacji Adwokatury Warszawskiej 1916 opracowującej statut Palestry Państwa Polskiego. W tym też roku poznał Józefa Piłsudskiego i pozostał jednym z jego najbliższych współpracowników aż do śmierci Marszałka 1935. Pracując w Departamencie Sprawiedliwości przy Tymczasowej Radzie Stanu (1917 - 1918) był redaktorem "Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości" i "Dziennika Praw Państwa Polskiego". Szef Kancelarii Cywilnej Naczelnika Państwa od 5.12.1918. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako ułan 7 pułku ułanów w 10 dywizji gen. Lucjana Żeligowskiego. Za zasługi wojenne został awansowany do stopnia podporucznika i odznaczony Krzyżem Walecznych. Po zakończeniu wojny przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Okręgu Warszawskiego Związku Oficerów Rezerwy RP. Stanowisko szefa Kancelarii Cywilnej sprawował także podczas krótkiej prezydentury Gabriela Narutowicza. Prowadził praktykę adwokacką 1923 - 1924. Założyciel i naczelny redaktor miesięcznika Rady Adwokackiej w Warszawie pod nazwą "Palestra". Prokurator Sądu Najwyższego 1925 - 1926. Ponownie objął stanowisko szefa Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 16.06.1926. W gabinecie Józefa Piłsudskiego 1926 - 1928 pełnił funkcję podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, jednocześnie był doradcą prawnym Józefa Piłsudskiego. Minister sprawiedliwości w rządach: Kazimierza Bartla i Kazimierza Świtalskiego 12.1928 -12.1929, w gabinecie Walerego Sławka 03-08.1930 oraz w II gabinecie Piłsudskiego 08- 12.1930. Poseł do Sejmu RP III kadencji 1930 - 1935, wybrany z listy BBWR w okręgu wyborczym nr 5 w Białymstoku, pełnił funkcję wicemarszałka sejmu. Jednocześnie był przewodniczącym Komisji Prawniczej oraz kierownikiem grupy w Komisjach: Konstytucyjnej i Regulaminowej. Należał do Klubu BBWR, gdzie był członkiem zarządu, a od końca 08.1931 wiceprezesem Klubu. Intensywnie pracował nad rewizją konstytucji 1931 - 1935. Współautor tez konstytucyjnych i generalny referent projektu ustawy zasadniczej w sejmie, która została uchwalona i podpisana przez Prezydenta RP w 1935. Ponownie wybrany posłem z listy BBWR w okręgu wyborczym nr 24 w Kielcach do Sejmu RP IV kadencji 1935 - 1938. Wybrany przez Izbę Poselską marszałkiem sejmu 4.10.1935, a po uzyskaniu akceptacji swojej kandydatury przez Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, wybór ten przyjął. W ostatnich latach swojej działalności politycznej dążył do podniesienia autorytetu i zapewnienia znacznej swobody działania sejmu, co było wyrazem pewnej opozycji w stosunku do polityki prowadzonej przez Ignacego Mościckiego i Edwarda Rydza-Śmigłego. Zmarł 18.06.1938 podczas sprawowania funkcji marszałka sejmu. Autor licznych prac z zakresu konstytucjonalizmu, państwowości i prawa. Odznaczony Wielką Wstęgą Orderu Polonia Restituta, licznymi odznaczeniami krajowymi i zagranicznymi m. in. Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej.

Kazimierz Świtalski (1886-1962)

Marszałek Sejmu III Kadencji (1930-1935)

Urodzony 4.03.1886 w Sanoku, zmarł 28.12.1962 w Warszawie. Pochodził z rodziny urzędniczej. Ukończył studia polonistyczne na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie uzyskał doktorat z filozofii 1908, tam też pracował jako nauczyciel gimnazjalny 1904 - 1914. Od czasów szkolnych należał do organizacji młodzieżowych reprezentujących niepodległościowy nurt ruchu socjalistycznego ("Promień", "Życie"), był członkiem Związku Walki Czynnej, a później wstąpił do Związku Strzeleckiego 1912. Podczas I wojny światowej służył w 1 pułku piechoty Legionów Polskich aż do kryzysu przysięgowego 1917. Powrócił do Lwowa, kontynuował pracę nauczyciela gimnazjalnego, wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej z ramienia której w listopadzie 1918 wszedł do Polskiego Komitetu Narodowego kierującego sprawami politycznymi w okresie walk z Ukraińcami we Lwowie. Referent polityczny w Adiutanturze Generalnej Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego od 12.1918, zweryfikowany 1919 w stopniu majora, pozostawał w służbie czynnej 1925. Należał do twórców i członków Instytutu Józefa Piłsudskiego poświęconego badaniom najnowszej historii Polski 1923, utrzymywał bliski kontakt z marszałkiem Piłsudskim po jego odejściu do Sulejówka. Mianowany zastępcą szefa Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 16.06.1926, następnie dyrektorem Departamentu Politycznego w Ministerstewie Spraw Wewnętrznych 25.10.1926. Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w gabinecie Kazimierza Bartla, a po jego dymisji, został premierem 14.04 - 7.12.1929. Zaliczał się do ścisłego grona współpracowników Józefa Piłsudskiego, pełniącego niezmiennie urząd ministra spraw wojskowych w kolejnych gabinetach. Kierował akcją wyborczą Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem 1930, z ramienia którego wszedł do sejmu z listy państwowej. Wybrany marszałkiem 9.12.1930 funkcję tę pełnił do końca kadencji. Był zdecydowanym zwolennikiem Konstytucji Kwietniowej 1935 i nowej ordynacji wyborczej ograniczającej partiom politycznym prawo zgłaszania kandydatur do parlamentu. Senator z nominacji Prezydenta RP 10.1935 i wicemarszałek Senatu 5.10.1935. Powołany na urząd wojewody krakowskiego zrzekł się mandatu senatorskiego 12.1935. Urząd wojewody pełnił zaledwie kilka miesięcy 12.1935 - 06.1936, odwołany ze stanowiska po zajściach ulicznych w Krakowie. Od tego momentu traci wpływ na politykę państwa, włącza się do prac Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, obejmując stanowisko wiceprezesa tej placówki 12.1936. We wrześniu 1939 zgłosił się do wojska jako ochotnika, dostał się do niewoli niemieckiej i przebywał w oflagu w Dobiegniewie (Woldenbergu) do 01.1945. Po powrocie do kraju nie prowadził działalności politycznej, aresztowany 1948, był więźniem politycznym do 1956. Odznaczony Virtuti Militari V kl., Orderem Polonia Restituta IV i I kl., Krzyżem Niepodległości, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918 - 1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości.

Ignacy Daszyński (1866-1936)

Marszałek Sejmu II Kadencji (1928-1930)

Urodzony 26.10.1866 w Zbarażu, zmarł 31.10.1936 w Bystrej. Pochodził z rodziny urzędniczej. Do szkół uczęszczał w rodzinnym mieście, potem Stanisławowie, egzamin dojrzałości zdał eksternistycznie w Krakowie 1888. Tutaj rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego 1888 - 1889, dalszą naukę kontynuował w Zurychu 1890, drogą samokształcenia opanował język niemiecki, rosyjski i ukraiński. Od lat osiemdziesiątych działał w kółkach socjalistycznych, wielokrotnie przebywał zagranicą (Paryż, Berlin, Wiedeń), gdzie prowadził działalność propagandową i publicystyczną. Odegrał wybitną rolę przy założeniu we Lwowie Galicyjskiej Partii Socjalno-Demokratycznej 1892, był członkiem jej władz naczelnych i redaktorem jej organu "Naprzodu" od 1893. Z ramienia partii brał udział we wszystkich zjazdach austriackich socjaldemokratów oraz Międzynarodowych Kongresach Robotniczych i Socjalistycznych II Międzynarodówki 1891 - 1896. Doprowadził do przekształcenia GPSD w Polską Partię Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD) 1897, należał do jej ścisłego kierownictwa, nadal uczestniczył w międzynarodowych zjazdach. Za swoją działalność był wielokrotnie aresztowany i więziony, do 1896 miał 24 procesy polityczne. Poseł do parlamentu austriackiego (Rady Państwa) 1897 - 1918, zasłynął jako jeden z najlepszych mówców, przewodził klubowi socjalistycznemu, ostro zwalczał konserwatywne Koło Polskie. Po wybuchu rewolucji 1905 - 1907 zainicjował olbrzymią akcję wiecową i parlamentarną na rzecz wprowadzenia wyborów powszechnych. Radny miasta Krakowa od 1902, kandydował wielokrotnie do Sejmu Krajowego we Lwowie, ale nie uzyskał mandatu. Współpracował z Polską Partią Socjalistyczną zaboru rosyjskiego od momentu jej powstania, w sporze jaki powstał w okresie rewolucji 1905 poparł grupę związaną z Józefem Piłsudskim (późniejsza PPS - Frakcja Rewolucyjna) przeciwną współpracy z socjalistami rosyjskimi. Związał się z PPS - Frakcją Rewolucyjną po 1910, popierał rozwój Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego w Galicji, brał udział w konferencji niepodległościowej w Wiedniu 10.10.1912 i wszedł w skład powstałej tam Tymczasowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W okresie I wojny światowej jeden z inicjatorów i wiceprezes Naczelnego Komitetu Narodowego, zwolennik koncepcji powstańczej Piłsudskiego i programu trialistycznego (rozszerzenia monarchii Austro-Węgierskiej o trzeci człon - Polskę). Wiceprezes Polskiej Komisji Likwidacyjnej od 28.10.1918, przyczynił się do oswobodzenia Krakowa z rąk zaborców. Sprawował urząd premiera i ministra spraw zagranicznych Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie, pierwszego w niepodległej Polsce 7-11.11.1918. Wybrany posłem do Sejmu Ustawodawczego z ramienia PPS w Krakowie 1919 objął przewodnictwo klubu Związku Polskich Posłów Socjalistycznych. Doprowadził do zjednoczenia ruchu socjalistycznego trzech zaborów w jedną PPS (kongres w Krakowie 23-27.04.1919) - zasiadał we władzach partii jako członek Rady Naczelnej (od 1919), jej przewodniczący (1921 - 1928 i 1931 - 1934) oraz członek Centralnego Komitetu Wykonawczego (1919 - 1923 i 1925 - 1928) i jego przewodniczący (1922 - 1923). Wicepremier w koalicyjnym Rządzie Obrony Narodowej Wincentego Witosa 07.1920 - 01.1921. Ponownie uzyskał mandat poselski z okręgu krakowskiego 1922, był kandydatem socjalistycznym na urząd Prezydenta RP. Został członkiem sejmowej komisji spraw zagranicznych i delegatem do Państwowej Rady Emigracyjnej. Wicemarszałek Sejmu od 26.11.1925. W maju 1926 poparł zdecydowanie zamach stanu Józefa Piłsudskiego, ale potem szybko przeszedł do opozycji i stał się jedną z jej czołowych postaci. W tym samym roku rozpoczął wydawać tygodnik socjalistyczny "Pobudka". Poseł z okręgu krakowskiego 1928 a od dnia 27.03.1928 pełnił funkcję marszałka. Bronił z całą energią powagi ciała ustawodawczego, usiłował przeciwdziałać łamaniu praworządności. Odmówił otwarcia sesji w obecności oficerów 31.10.1929. Wkrótce uzyskał miano "marszałka demokracji". Poparł koalicję ugrupowań opozycyjnych - "Centrolew", a po rozwiązaniu Sejmu 1930 w liście otwartym do Prezydenta RP protestował przeciwko nadużyciom wyborczym. Choć wszedł do Sejmu III kadencji 1930 - 1935 z listy państwowej, z powodu ciężkiej choroby praktycznie wycofał się z życia politycznego. Był autorem wielu tekstów publicystycznych, "Pamiętników" (t. 1-2, 1925 - 1926), założycielem i prezesem (1922 - 1936) Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych.

Maciej Rataj (1884-1944)

Marszałek Sejmu I Kadencji (1922-1927)

Urodzony 19.02.1884 we wsi Chłopy koło Lwowa jako syn ubogiego rolnika. Do szkół uczęszczał w rodzinnej wsi, następnie Komarnie i Lwowie. Tutaj 1904 - 1908 studiował filologię klasyczną na Wydziale Filozoficznym uniwersytetu. Działalność polityczną rozpoczął wśród lwowskiej młodzieży akademickiej w Bratniej Pomocy i kole Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Tadeusza Kościuszki (wiceprezes). Członek PSL "Piast" od 1913. Pracował jako nauczyciel gimnazjalny, we Lwowie od 1908, następnie w Zamościu od 1918, gdzie włączył się w działalność polityczną PSL "Wyzwolenie", a jako redaktor "Gazety Zamojskiej" odważnie propagował sprawę niepodległości Polski. Wybrany na posła do Sejmu Ustawodawczego 1919 z listy PSL "Wyzwolenie" w okręgu Zamość. Przeniósł się do Warszawy, porzucił zawód nauczyciela i poświęcił się pracy parlamentarnej - wszedł do sejmowej komisji konstytucyjnej (wiceprzewodniczący), komisji oświatowej (członek) i komisji spraw zagranicznych (członek). Zainicjował przekształcenie dotychczasowego Związku Sejmowego Posłów Ludowych, będącego luźnym porozumieniem klubów parlamentarnych, w jeden klub PSL 10.1919, został wybrany jego wiceprzewodniczącym. Po jego rozpadzie 01.1920 przeszedł do PSL "Piast", w którym do 1931 wchodził w skład Rady Naczelnej i był wiceprezesem 1923 - 1931. W krytycznych dniach wojny polsko-radzieckiej został członkiem Rady Obrony Państwa (01-24.07.1920) a później ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego (24.07.1920 - 13.09.1921) oraz kierownikiem Ministerstwa Sztuki i Kultury w rządzie Wincentego Witosa 07-09.1921. Ponownie uzyskał mandat poselski z rodzinnego okręgu lwowskiego 1922. Wybrany marszałkiem sejmu 01.12.1922. Z tego tytułu dwukrotnie pełnił funkcję głowy państwa: po zabójstwie pierwszego Prezydenta RP Gabriela Narutowicza (16-22.12.1922) i po ustąpieniu prezydenta Stanisława Wojciechowskiego wskutek zamachu stanu Marszałka Józefa Piłsudskiego 15.05 - 4.06.1926. W okresie pomajowym czynił próby przywrócenia legalizmu, zapewnienia równowagi między władzą wykonawczą i ustawodawczą, bronił suwerenności sejmu. Wybrany do Sejmu II kadencji (1928 - 1930) z listy państwowej. Jako członek komisji budżetowej domagał się od rządu ścisłego przestrzegania uchwalonych przez sejm kredytów. Wiele czasu poświęcał wówczas pracy redakcyjnej w tygodniku "Wola Ludu" i pracy organizacyjnej w stronnictwie. Będąc rzecznikiem zjednoczenia ruchu ludowego wchodził w skład Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Ludowych, przyczynił się do połącenia PSL "Piast", PSL "Wyzwolenie" i Stronnictwa Chłopskiego w Stronnictwo Ludowe 15.03.1931. Współdziałał przy konsolidacji opozycji, poparł powstanie Centrolewu 12.1929. W wyborach 1930 nie uzyskał mandatu poselskiego, wszedł jednak do sejmu na miejsce Wincentego Witosa 1934 - 1935. Redaktor Naczelny "Zielonego Sztandaru", członek Rady Naczelnej i Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL 1931 - 1939. Od wyjazdu Wincentego Witosa na emigrację 09.1933 kierował pracami stronnictwa, pełnił funkcję prezesa SL 1935 - 1939. Po kapitulacji Warszawy 10.1939, wraz z Mieczysławem Niedziałkowskim (PPS), uczestniczył w powołaniu Głównej Rady Politycznej, konspiracyjnej reprezentacji stronnictw politycznych przy Służbie Zwycięstwu Polski, pierwszej podziemnej organizacji wojskowo-politycznej. Więziony przez Niemców 11.1939 - 14.02.1940, powołał do życia konspiracyjne Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego 03.1940, jednakże nie zdążył rozwinąć szerszej działalności. Aresztowany ponownie 24.03.1940 i osadzony w więzieniu na "Pawiaku", następnie rozstrzelany w Palmirach koło Warszawy. Odznaczony pośmiertnie Orderem Krzyża Grunwaldu I kl. oraz Medalem "Zwycięstwa i Wolności 1945".

Wojciech Trąmpczyński (1860-1953)

Marszałek Sejmu Ustawodawczego w latach 1919-1922

Urodzony 8.02.1860 w Dębłowie koło Gniezna, zmarł 2.03.1953 w Poznaniu. Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Uczęszczał do gimnazjum w Trzemesznie i znanej szkoły poznańskiej im. Marii Magdaleny, gdzie zdał maturę 1877. Studia prawnicze odbył w Berlinie oraz we Wrocławiu, tutaj zdał egzaminy państwowe 1886, następnie osiadł w Poznaniu prowadząc kancelarię adwokacką 1886 - 1892 i notariat od 1892. W tym czasie głęboko zaangażował się w walkę o polską szkołę, osobiście organizował prywatne nauczanie języka polskiego w Poznaniu 1890 - 1894, zasiadał w radzie miejskiej m. Poznania 1901 - 1911, gdzie był prezesem koła polskiego i ostro przeciwstawiał się gospodarczej dyskryminacji Polaków. Autor znanej broszury w języku polskim i niemieckim pt. "Prawo pozostanie zawsze prawem", w której krytykował ustawę wywłaszczającą Polaków jako sprzeczną z niemieckimi ustawami konstytucyjnymi 1907. Poseł do sejmu pruskiego 1910 - 1918 oraz parlamentu Rzeszy Niemieckiej 1912 - 1918, gdzie dzięki doskonałej znajomości języka i prawa niemieckiego, zasłynął z rzeczowej krytyki antypolskiej polityki rządu. W czasie I wojny światowej był członkiem tajnego Międzypartyjnego Komitetu Obywatelskiego 1916, a następnie Centralnego Komitetu Obywatelskiego i Naczelnej Rady Ludowej 1918 - 1919, z ramienia której został mianowany naczelnym prezesem Prowincji i Rejencji Poznańskiej 4.01.1919 do czasu połączenia z Macierzą. Na mocy dekretu Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego wszedł do Sejmu Ustawodawczego jako poseł z ziem zaboru pruskiego. Potwierdzenie swojego mandatu poselskiego uzyskał w wyborach uzupełniających 1.06.1919 w Poznańskim w okręgu 1 ze wspólnej listy Zjednoczonych Stronnictw Narodowych. Wybrany marszałkiem Sejmu Ustawodawczego 14.02.1919 i od tego momentu oficjalnie nie należał do żadnego ugrupowania. W okresie wojny polsko-radzieckiej, z tytułu pełnionej funkcji, został członkiem Rady Obrony Państwa 1920 i objął też przewodnictwo Centralnego Komitetu Plebiscytowego i Komitetu Pomocy Repatriantom. W listopadowych wyborach 1922 został wybrany do Senatu RP I kadencji 1922 - 1927 z listy państwowej z ramienia Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej i 1.12.1922 objął funkcję marszałka senatu. Po zamachu stanu marszałka Józefa Piłsudskiego, jako marszałek senatu przyczynił się do uspokojenia nastrojów politycznych w Wielkopolsce 1926. Ponownie wybrany posłem do sejmu z ramienia Związku Ludowo-Narodowego z okręgu bydgoskiego 1928, został wiceprezesem sejmowego Klubu Narodowego i członkiem Komisji Kontroli Długów Państwa. W jesiennych wyborach 1930 kandydował aż na dziesięciu listach (okręgowych i państwowej) Stronnictwa Narodowego, gdzie był członkiem Komitetu Politycznego, ostatecznie przyjął mandat z okręgu szamotulskiego. W sejmie ponownie znalazł się w prezydium Klubu Narodowego (członek) oraz Komisji Kontroli Długów Państwa. Dał się poznać jako zdecydowany krytyk polityki sanacyjnej, między innymi interpelacją w sprawie gen. Zagórskiego, jak też odważnymi zeznaniami w procesie brzeskim. Na forum parlamentu odniósł się negatywnie do projektowanych zmian konstytucji i ordynacji wyborczej. Jako działacz Stronnictwa Narodowego wchodził w skład Wydziału Prawniczego tej partii, a od 1929 został powołany przez Romana Dmowskiego do Wielkiej Rady Obozu Wielkiej Polski, choć nie odegrał tutaj większej roli. Po 1935 stopniowo wycofał się z życia politycznego, zbliżył się do opozycji skupionej we Froncie Morges. Drugą wojnę światową przeżył w Warszawie, dokąd został wysiedlony przez Niemców w 1939, utrzymywał kontakty z Cyrylem Ratajskim, Delegatem Rządu na Kraj, współpracował z Radą Główną Opiekuńczą. Po upadku powstania warszawskiego osiadł w Milanówku, a wiosną 1945 powrócił do Poznania. Odznaczony Orderem Orła Białego oraz papieskim Orderem Piusa IX.